Dom Książków w Tarnowie – modernistyczna willa przy ul. Chopina 16 to jedno z najbardziej niezwykłych dzieł powojennej architektury w Polsce. Dziś wystawiona na sprzedaż, może stać się muzeum modernizmu i miejscem wydarzeń kulturalnych. Społeczność architektoniczna walczy o jej przyszłość. W ostatnich dniach powstała petycja o zakup modernistycznej willi ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Dom Książków – petycja
Petycja o zakup Willi Książków w Tarnowie powstała z inicjatywy Julii Dragović, dziennikarki Architektury-Murator. Petycję poparło ponad 20 osób ze świata architektury, sztuki i środowisk naukowych oraz już ponad 3100 osób. Środowisko apeluje o wykup przez Ministerstwo ponieważ jest to jedyny w Polsce przykład kompleksowo zaprojektowanej modernistycznej rezydencji z czasów PRL.
Perfekcjonizm lekarza i architekta
Za powstaniem Domu Książków stoi spotkanie dwóch silnych osobowości: lekarza i społecznika Stanisława Książka oraz architekta Wojciecha Pietrzyka. Ten drugi – niezależny, spoza układów, projektował w Krakowie, gdzie zasłynął nie tylko domami jednorodzinnymi, ale też monumentalnym kościołem Arką Pana w Nowej Hucie. To właśnie jego realizacje zwróciły uwagę Książka, który już wcześniej znał go z remontu domu swojej siostry. Spotkali się, zderzyli wizje i… ruszyli do pracy. Zlecenie nie było standardowe. Dom miał łączyć funkcję mieszkalną z gabinetem rentgenologicznym, dzięki czemu zresztą była możliwość obejścia normatywów metrażowych obowiązujących w PRL. Przy tym reprezentować najwyższy możliwy poziom estetyczny i techniczny. Nie było kompromisów – była realizacja idei.
Wojciech Pietrzyk – twórca totalny
Pietrzyk był architektem z wizją. Absolwent krakowskiej Politechniki, projektował głównie w Małopolsce. Jego dzieła rozpoznawalne są po syntetycznej formie, operowaniu kolorem i mistrzowskim wpisaniu bryły w kontekst. Oprócz krakowskiej Arki Pana (wspólnie z Wojciechem Obtułowiczem) zaprojektował m.in. kościół w Bukowinie Tatrzańskiej czy domy jednorodzinne na Woli Justowskiej i przy krakowskich Błoniach. Nie był związany z żadnym biurem, działał niezależnie, co dawało mu większą swobodę, ale wymagało determinacji. Dom Książków był dla niego szansą na stworzenie kompletnego dzieła: od planu, przez stolarkę, aż po dobór okładzin ściennych. I rzeczywiście – projekt traktował z obsesyjną dokładnością. Podobnie zresztą jak inwestor. Nic nie mogło być przypadkowe.
Dom Książków w Tarnowie – architektura
Dom przy ul. Chopina to bryła zawieszona nad ziemią – dosłownie i metaforycznie. Masywny blok z charakterystycznymi bordowymi roletami, szarą elewacją pokrytą natryskowym tynkiem i mozaikami Husarskich wtopionymi w fasadę, unosi się na czarnej konstrukcji słupowej. Jej projekt powstawał długo – pierwszą wersję odrzucił miejski architekt. Władze kwestionowały nośność, linie widokowe, a nawet kolorystykę.
Gdy projekt w końcu zatwierdzono, przyszła pora na realizację. Ta była trudna i rozciągnięta na całą dekadę. Niektóre materiały trzeba było ściągać z zagranicy, a do produkcji wyposażenia wnętrz angażować licznych regionalnych rzemieślników. Fasadę zdobią aluminiowe okna, drewniane lamele, setki świetlnych punktów i czerwone mozaiki. Każdy detal miał swoje miejsce, a każda zmiana mogła zburzyć całość. Taka architektura była nieprzepraszająca – bezkompromisowa jak jej twórcy. Wszystkie późniejsze zmiany musiały być starannie przeanalizowane i zatwierdzone. Do tego stopnia, że architekt w dokumentacji dokładnie rozpisał sposób mieszania kolorów, tak aby wszelkie naprawy można było wykonać zachowując perfekcyjnie dobraną kolorystykę.
Dom Książków w Tarnowie – wnętrza
Wnętrze Domu Książków to osobny świat i kilka artystycznych wątków, które się w nim przeplatają. Chociażby mozaiki Heleny i Romana Husarskich, kominek być może autorstwa Bronisława Chromego, młotkowaną metaloplastykę, kuty okap i nawet starannie zaprojektowaną skrzynkę na narzędzia wbudowaną w ściany garażu. Wspomnieni Husarscy ręcznie wykonali także czerwone płytki (flizy) zdobiące fartuch kuchenny nad blatem. W całym domu meble projektował sam Pietrzyk – na zamówienie, do każdego elementu rysunki. W Kalwarii wykonano je z gruszy, jaworu, róży i modrzewia. Ponadto wrażenie robi jakość wykonania i spasowania elementów, na czele z pokurywanymi w całym domu drzwiami bezprzylgowymi.
Salon jest dwupoziomowy, z biblioteką na antresoli i charakterystycznym miejscem na globus. Wspomniany wcześniej kolor czerwony – w płytkach, detalach i mozaikach – pojawia się wszędzie i rytmicznie jak refren. Jakby tego było mało, w łazience znajduje się budowana na wymiar kabina prysznicowa, z drzwiami wycinanymi z akrylu. W PRL Wówczas nie było możliwości zakupić takiego produktu, więc trzeba go było stworzyć samemu. Po latach, dom został wzbogacony o klasycyzujące elementy: obrazy, zegary, żyrandole od Jachny, wszystko pod kontrolą doktora, który dbał o zachowanie spójności z pierwotną koncepcją. Same żyrandole są zresztą nie byle jakie. Powstały z tych samych form co te w Zamku Królewskim w Warszawie, gdyż Jachna był wcześniej tam zatrudniony. Zgrzyty? Może. Ale też opowieść o tym, że ten dom był zamieszkały. Żył. I żyje nadal.
Willa Książków na sprzedaż
W marcu 2024 roku doktor Stanisław Książek zmarł. Jego śmierć rozpoczęła nowy etap w historii domu. Od tego momentu wystawiony na sprzedaż za 4,7 mln złotych Dom Książków w Tarnowie wciąż czeka na świadomego nabywcę. Jako pierwsi do wnętrza weszliśmy do niego jesienią wraz z Julią Dragović z „Architektury-Murator”. To właśnie nasza dokumentacja i publikacje rozpętały wówczas ogólnopolski szum. W jego wyniku społeczność architektoniczna zaczęła działać: pojawiły się postulaty, by dom przekształcić w tzw. iconic house – muzeum samego siebie, dostępne do zwiedzania, ale też miejsce wydarzeń i spotkań. Niestety państwowe instytucje wciąż się wahają. A czas płynie.
Dni otwarte w Domu Książków
13 i 14 czerwca 2025 roku Dom Książków otworzył swoje drzwi dla publiczności po raz pierwszy. W tych dniach blisko 300 osób odwiedziło willę podczas specjalnych Dni Otwartych, zorganizowanych przez Elę Betlej z ProConto Nieruchomości – obecnego opiekuna obiektu, Macieja Czarneckiego i Julię Dragović. Zwiedzanie poprowadził duet Czarnecki–Dragović, który zresztą aktywnie działa na rzecz domu już od jesieni 2024 roku, promując go w ogólnopolskich mediach. Wydarzeniu towarzyszyła wystawa naszych zdjęć z domami-ikonami z Europy i Azji. Odbył się także wykład dr. Michała Wiśniewskiego w BWA Tarnów. Partnerami tego wydarzenia byli Architektura Murator, BWA Tarnów oraz Clever Frame – producent systemów wystawienniczych. Bilety rozeszły się raptem w kilka godzin. W tym krótkim otwarciu było coś symbolicznego – jakby dom chciał przypomnieć, że jego historia wcale się nie kończy.
Zwiedzanie Willi Książków – serwery nie wytrzymały
Sprzedaż biletów na lipcowe zwiedzanie ruszyła w poniedziałek 23 czerwca o godzinie 18:00 za pomocą platformy Evenea. Zainteresowanie było tak duże, że… momentalnie padły serwery. Udało się przywrócić działanie po ok. 20 minutach i 400 biletów rozeszło się w 3 godziny. To kolejny dowód na to, jak intrygująca jest Willa Książków w Tarnowie i dlaczego warto ją zachować jako element dziedzictwa kulturowego architektury modernizmu. Bilety wyprzedały się także na weekendowe zwiedzanie w sierpniu. Łącznie dom zwiedziło już ponad 1100 osób.
Europejskie Dni Dziedzictwa 2025
Tegoroczna edycja Europejskich Dni Dziedzictwa odbędzie się pod hasłem „W stronę architektury – Młode Dziedzictwo”. Jest to oczywiste nawiązanie do kultowej książki jednego z ojców modernizmu – Le Corbusiera. W czasie EDD w całej Polsce będą odbywać się różne wydarzenia związane z ochroną dziedzictwa XX wieku – panele dyskusyjne, spacery, warsztaty. Będzie także ponowna możliwość zwiedzenia Domu Książków w Tarnowie. Wydarzenia są zaplanowane na weekend 20-21 września, a zapisy na zwiedzanie domu dostępne są pod tym linkiem. Głównym organizatorem wydarzenia jest Narodowy Instytut Dziedzictwa, a partnerami wydarzenia w Tarnowie są m.in. Architektura-Murator, Polskie Koleje Państwowe, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, TVP 3 oraz Clever Frame.
Źródła:
własne
Architektura-Murator
Aktualizacja 9.09.2025
