Przez lata trudno było dostrzec w nim architektoniczną perełkę. Był zasłonięty reklamami, wielokrotnie przebudowywany i pozbawiony wielu charakterystycznych detali. Dawny Pawilon Cepelii przy ulicy Marszałkowskiej stopniowo tracił swój pierwotny charakter stając się bezosobową bryłą, nie pasującą do otoczenia. Dla wielu warszawiaków nadal pozostawał jednak charakterystycznym punktem w centrum miasta, choć jego architektura była już tylko cieniem projektu z lat 60. Remont z 2024 przywrócił budynkowi dawny blask.
Po kompleksowym remoncie, zakończonym w grudniu 2024 roku, budynek odzyskał znaczną część swojego pierwotnego wyglądu. Ponownie można podziwiać lekką, przeszkloną konstrukcję, geometryczną kompozycję elewacji, aluminiową fasadę, charakterystyczne ceramiczne dekoracje oraz detale, które przez lata pozostawały ukryte pod kolejnymi warstwami przeróbek. Renowacja pawilonu to interesujący przykład przywracania wartości architekturze powojennego modernizmu. Co ważne, nie chodziło wyłącznie o odnowienie elewacji, lecz o odtworzenie pierwotnej koncepcji architektonicznej i ponowne wprowadzenie budynku do życia miasta.
Pawilon Cepelii – najważniejsze informacje
- Lokalizacja: ul. Marszałkowska 99/101, u zbiegu z ul. Nowogrodzką i w pobliżu Alej Jerozolimskich
- Rok powstania: 1966
- Pierwotna funkcja: główny salon ekspozycyjno-handlowy Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego (Cepelii)
- Obecna funkcja: księgarnia sieci Empik
- Główny architekt: Zygmunt Stępiński
- Współautorzy: Andrzej Milewski i konstruktor Aleksander Haweman
- Ochrona: wpis do rejestru zabytków w 2019 roku
- Renowacja: prace rozpoczęły się na początku 2024 roku, a odrestaurowany pawilon otwarto 13 grudnia 2024 roku
nowoczesny salon polskiego rękodzieła
Pawilon Cepelii powstał w 1966 roku. Jego lokalizacja nie była przypadkowa. Budynek stanowił element przekształcanego centrum Warszawy, którego nowoczesny charakter kształtowały między innymi realizacje związane z założeniem Ściany Wschodniej. Pierwotnie planowano w tym miejscu lokalizację sklepu Gallux, oferującego luksusową galanterię. Ostatecznie teren przeznaczono pod budowę głównego salonu ekspozycyjno-handlowego Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, czyli popularnej Cepelii.
Instytucja ta zrzeszała spółdzielnie zajmujące się wytwarzaniem i sprzedażą wyrobów polskiego rękodzieła oraz sztuki ludowej. W jej sklepach można było znaleźć między innymi ceramikę, tkaniny, wyroby z drewna, hafty, stroje regionalne i przedmioty codziennego użytku inspirowane tradycyjnym rzemiosłem. Pawilon Cepelii pełnił funkcję reprezentacyjnego salonu wystawienniczego spółdzielni. Nie był to więc zwykły sklep z wyrobami, jakich wiele. Jego zadaniem było atrakcyjne eksponowanie produktów, a sama architektura miała zachęcać przechodniów do zaglądania do środka. Duże przeszklenia, widoczne witryny oraz odpowiednio zaprojektowane oświetlenie sprawiały, że zacierała się granica między wnętrzem, a przestrzenią miejską.
Pawilon Cepelii – budowa
Projekt budynku zatwierdzono do realizacji w 1962 roku, a cztery lata później pawilon został otwarty. Przez kolejne dekady był jednym z charakterystycznych punktów handlowych ścisłego centrum Warszawy. Po przemianach ustrojowych jego sytuacja zaczęła się jednak zmieniać. Pierwotna funkcja stopniowo ustępowała miejsca kolejnym działalnościom komercyjnym. Pojawiały się nowe podziały wnętrz, zmieniano elewacje, a budynek coraz bardziej obrastał reklamami. Z czasem jego pierwotna architektura stała się niemal nierozpoznawalna, a pomarańczowy kolor tylko podkreślał tandetę. Przełomowym momentem było wpisanie pawilonu do rejestru zabytków w 2019 roku. Objęcie ochroną konserwatorską umożliwiło zachowanie jego wartości architektonicznych i stało się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych prac renowacyjnych.
Kim byli twórcy pawilonu?
Głównym architektem był Zygmunt Stępiński (1908-82). Jego dorobek obejmuje liczne realizacje związane z odbudową i kształtowaniem powojennego centrum stolicy. Stępiński był również związany z szerszą koncepcją estetycznego kształtowania ulicy Marszałkowskiej. Współtworzył projekt jej neonizacji, przygotowany w 1960 roku wraz z Eleonorą Sekrecką. W projekcie Cepelii współpracowali z nim architekt Andrzej Milewski oraz inżynier konstruktor Aleksander Haweman. Podział ról pozwolił połączyć koncepcję architektoniczną z rozwiązaniami konstrukcyjnymi, które umożliwiły uzyskanie charakterystycznej lekkości budynku.
Stępiński zaprojektował obiekt odpowiadający estetyce nowoczesnego miasta lat 60. Nie próbował nawiązywać do tradycyjnej architektury handlowej. Zamiast tego postawił na przejrzystość, rytm konstrukcji, duże powierzchnie szkła i wyraziste detale materiałowe. Ważnym elementem jego koncepcji były również neony. Charakterystyczny napis „Cepelia”, wykonany odręcznym pismem, oraz znak firmowy w postaci kogutka stanowiły integralną część architektury. Rozświetlony pawilon miał być swego rodzaju latarnią, współtworząc nocny krajobraz nowoczesnej Warszawy, wraz ze stojącą na przeciwległym rogu skrzyżowania rotundą.
Pawilon Cepelii – architektura
W pawilonie funkcja handlowa została bezpośrednio powiązana z formą architektoniczną. Budynek zaprojektowano jako lekką, stalowo-aluminiową konstrukcję, z dużym udziałem przeszkleń, co było spójne z obowiązującymi wówczas trendami. Umożliwił to układ dwunastu stalowych słupów, dzięki któremu uzyskano przestronne wnętrza i ograniczono liczby elementów konstrukcyjnych widocznych na elewacji. Budynek został również podniesiony względem poziomu chodnika, co dodatkowo go eksponowało.
Charakterystycznym rozwiązaniem są przeszklone fasady, których przebieg nie jest całkowicie płaski. Zygzakowate załamania witryn nadają bryle dynamiki, a jednocześnie pozwalają na atrakcyjną ekspozycję towarów. Architektura pawilonu miała bowiem aktywnie oddziaływać na przechodniów. Miała ich zachęcać do zatrzymania się, oglądania wystaw i wejścia do środka. Elewacja od strony hotelu Metropol, wyróżnia się turkusową okładziną ceramiczną. Dekoracyjne płytki zaprojektował Stanisław Kucharski. Ich geometryczne, abstrakcyjne wzory oraz zróżnicowana kolorystyka tworzą kompozycję, która stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów budynku.
W pozostałych partiach elewacji wykorzystano między innymi aluminiową blachę o charakterystycznym profilowaniu. Istotną rolę odgrywało również otoczenie pawilonu. Przed budynkiem zaprojektowano wolnostojące gabloty wystawowe, które rozszerzały przestrzeń ekspozycyjną na zewnątrz. Towarzyszyły im elementy małej architektury, tworzące spójną całość z samym obiektem. Dzięki temu Pawilon Cepelii stanowił ostatecznie niewielkie, ale przemyślane założenie architektoniczne.
Wielki remont
Prace renowacyjne rozpoczęły się na początku 2024 roku. Ich celem było przywrócenie pawilonowi możliwie dużej części pierwotnego wyglądu, przy jednoczesnym dostosowaniu obiektu do współczesnych wymagań technicznych i nowej funkcji użytkowej. Zadanie nie należało do łatwych. Część oryginalnych elementów uległa zniszczeniu lub została usunięta. Dodatkowym utrudnieniem był niepełny zasób dokumentacji archiwalnej. Przy odtwarzaniu pierwotnej formy konieczne było więc korzystanie również z historycznych fotografii i zachowanych fragmentów wyposażenia.
Istotnym elementem prac było przywrócenie charakterystycznych przeszkleń oraz aluminiowej elewacji. Blachę wyprodukowano specjalnie na potrzeby inwestycji i wyprofilowano zgodnie z historycznym pierwowzorem. Dużo uwagi poświęcono również turkusowej okładzinie ceramicznej. Przeprowadzono prace konserwatorskie, których celem było zachowanie oryginalnych dekoracji i przywrócenie im dawnego wyglądu. Odtworzono także wolnostojące gabloty wystawowe oraz elementy zagospodarowania terenu. W otoczeniu pawilonu pojawiły się między innymi gazony i murki oporowe wykończone gruboziarnistym lastrykiem.
Zmiany objęły również wnętrze. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów pierwotnego projektu były dynamiczne, rzeźbiarskie schody. Ponieważ oryginalna konstrukcja nie zachowała się, odtworzono ją na podstawie historycznej formy. Prace nie ograniczyły się jednak do odnowienia historycznych elementów. Konieczne było również wzmocnienie istniejącej konstrukcji, dostosowanie budynku do aktualnych przepisów przeciwpożarowych i wymagań technicznych oraz pogłębienie części podziemnej. Dzięki temu uzyskano dodatkową kondygnację użytkową.
Pawilon Cepelii z nową funkcją
Odrestaurowany pawilon otwarto 13 grudnia 2024 roku. W jego wnętrzu znalazł się flagowy salon sieci Empik. Nowa funkcja obejmuje nie tylko przestrzeń handlową, ale również czytelnię i Klub Empik, w którym mogą odbywać się spotkania autorskie, koncerty i inne wydarzenia kulturalne Zmiana przeznaczenia budynku nie oznaczała więc całkowitego zerwania z jego pierwotną ideą. Zmienił się asortyment i sposób użytkowania, ale pawilon nadal pozostaje miejscem handlu i ekspozycji.
Renowacja Cepelii pokazuje, że architektura PRL może z powodzeniem funkcjonować we współczesnym mieście, pod warunkiem poszanowania jej pierwotnych wartości. Zamiast zastępować historyczny obiekt nową zabudową, udało się przywrócić mu czytelność i zachować charakterystyczne rozwiązania projektowe. Dziś, po latach zaniedbań, pawilon ponownie jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów warszawskiego modernizmu lat 60. Jego odnowienie to również przypomnienie, że powojenna architektura zasługuje na ochronę i świadome włączanie w życie współczesnego miasta.
Źródła:
Muzeum Warszawy
Architektura Murator
Nagroda Architektoniczna – opis
Polska Agencja Prasowa
